روز جهانی معماری یک دورهمی صنفی
تهران، ۱۸ مهر ۱۴۰۵ در امتداد روز جهانی معمار، دورهمی در دفتر هلدینگ باگا با حضور جمعی از چهره‌های شاخص معماری، شهرسازی و صنعت ساختمان ایران برگزار شد. این نشست که به میزبانی مهندس امیرعلی منتجبی، مدیرعامل هلدینگ باگا، و به صرف عصرانه و شام برگزار شد، هم‌زمان با اختتامیه رویدادهای جهانی روز جهانی معماری بود. انتخاب مکان، دفتر یک توسعه دهنده املاک، نه یک نهاد صنفی یا دانشگاهی، خود نشانه‌ای قابل تأمل است.
یک دورهمی «غیررسمی» با ترکیبی معنادار
روز جهانی معمار توسط اتحادیه بین‌المللی معماران (اتحادیه بین المللی معماران) در سال ۱۹۸۵ بنیان گذاشته شد و هر سال در نخستین دوشنبه اکتبر، هم‌زمان با روز جهانی اسکان بشر سازمان ملل، برگزار می‌شود. شعار سال ۲۰۲۶ این مناسبت «مسکن حق انسانی است. بسازیدش» (Housing is a Human Right. Build It.) است. اتحادیه بین المللی معماران در تشریح این شعار تصریح کرده که دسترسی به مسکن ایمن، مناسب و مقرون‌به‌صرفه برای میلیون‌ها انسان در سراسر جهان همچنان یک آرزو است و این بحران تأثیر مستقیمی بر سلامت، کرامت و انسجام اجتماعی دارد. این نهاد از معماران خواسته تا فراتر از عمل طراحی صرف، در بحث‌های سیاست مسکن، در استطاعت شهروندان بودن و مقرون به صرفه بودن برای سرمایه گذاران و دسترسی عادلانه به محیط ساخته‌شده مشارکت کنند.
در تهران، این گفتمان جهانی به یک گفت‌وگوی صنفی در دفتر یک شرکت خصوصی ترجمه شد. به گفته برگزارکنندگان، برنامه با خوشامدگویی مدیرعامل هلدینگ باگا آغاز شد و سپس بخش عمده وقت به گفت‌وگوی آزاد میان حاضران اختصاص یافت. این ساختاری، بدون سخنرانی رسمی، بدون میزگرد از پیش تعیین‌شده، بوده است: ایجاد فضایی برای گفت‌وگوی مستقیم میان تصمیم‌گیران و مجریان صنعت ساختمان.
ترکیب مهمانان این نشست، تصویری فشرده از شبکه پیچیده حاکم بر عمل حرفه‌ای در صنعت ساختمان ایران ارائه می‌دهد. چهره‌های کلیدی درون ساختارهای صنفی حضور پررنگی داشتند. امیدرضا ریاحی، عضو هیئت مدیره نظام مهندسی ساختمان استان تهران، اخیراً به عنوان عضو و دبیر کمیته توسعه خدمات مهندسی انتخاب شده و در جلسات کمیته فنی-مهندسی اتاق بازرگانی ایران نیز نمایندگی نظام مهندسی استان تهران را بر عهده دارد. حسن قربانخانی، دیگر عضو هیئت مدیره نظام مهندسی استان تهران، که پیش‌تر رئیس این سازمان بود. سعید سعیدیان، رئیس اسبق نظام مهندسی ساختمان استان تهران، از چهره‌های باسابقه این نهاد است.
چهره‌های علمی و پیشکسوتان نیز در این نشست حاضر بودند. داریوش بوربور یکی از باسابقه‌ترین معماران ایران است. او در سال ۱۹۸۸ در سه‌سالانه معماری بلگراد در میان «۵۰ معمار برجسته جهان» قرار گرفت و در سال ۲۰۲۰ نشان شوالیه هنر و ادب فرانسه را دریافت کرد. وحید قبادیان، استاد باسابقه معماری، سردبیر فصلنامه «ایوان چهارسو» و دبیر علمی چندین کنفرانس بین‌المللی معماری پایدار و شهرسازی است.
معماران عمل‌گرا نیز حضور داشتند. سیروس مهراندیش، متولد ۱۳۴۰ در تهران، کارشناسی ارشد معماری از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، از سال ۱۳۷۵ عضو مؤسس و رئیس هیئت مدیره شرکت مهندسی مشاور آژندشهر است و در سال ۱۳۸۲ جایزه دوم مسابقه معمار را دریافت کرده است. شهباز غفوری، معمار و شهرساز متولد ۱۳۶۲، رویکردی ترکیبی از کارکردگرایی، واقع‌گرایی و نئومدرنیسم دارد و به‌طور خاص بر تحلیل اقتصادی و بازار مسکن متمرکز است. فریدون رفعتی، معمار مجری پیرامید و گالری زیرزمینی موزه لوور پاریس و کاخ زیبای خفته دیزنی لند پاریس نیز از مهمانان این رویداد بود.
حضور مصطفی ربیعی متخصص رسانه و برندینگ در صنعت ساختمان، نشان می‌دهد که برگزارکنندگان تلاش کرده‌اند بُعد ارتباطات و مدیریت تصویر را نیز وارد بحث کنند. درباره فردیون رفعتی اطلاعات قابل تأییدی در منابع عمومی یافت نشد.
هلدینگ باگا کیست: توسعه دهنده املاکی با ادعای «کیفیت زندگی»
هلدینگ باگا در نمایشگاه اخیر خود دو پروژه شاخص را معرفی کرده که موقعیت یابی بازار آن را نشان می‌دهد. پروژه لیورا در منطقه قیطریه تهران، به گفته این گزارش، «جایگاه باگا در حوزه مسکن باکیفیت را نمایندگی می‌کند و درک عمیق شرکت از کیفیت زندگی را به نمایش می‌گذارد.» این گزارش اشاره می‌کند که در بازار مسکن تهران، خریداران بیش از پیش به کیفیت زندگی، نه فقط متراژ و تعداد واحد، توجه می‌کنند: نور طبیعی، کیفیت مصالح، عایق‌بندی صوتی و حرارتی، فضای سبز مشترک، دسترسی به حمل‌ونقل عمومی و امنیت محله به معیارهای اصلی انتخاب تبدیل شده‌اند. پروژه دیگر، مرشد، در محدوده بازار بزرگ تهران واقع است و بر توسعه تجاری در بافت تاریخی حساس متمرکز است؛ پروژه‌ای که به گفته این گزارش، تلاش می‌کند «میان حفاظت از ویژگی‌های تاریخی و تزریق کارکرد تجاری مدرن تعادل برقرار کند.»
هم‌راستایی با شعار جهانی در بافتار ایرانی
شعار سال ۲۰۲۶ روز جهانی معمار «مسکن حق انسانی است. بسازیدش» در بافتار ایرانی از فوریت خاصی برخوردار است. اتحادیه بین المللی معماران در تشریح این شعار بر واژه «بسازید» تأکید کرده است: این کلمه خواستار حرکت از گفت‌وگو به عمل است. اتحادیه بین المللی معماران همچنین از تشکیل کمیسیون اسکان (Habitat Commission) برای تقویت همکاری با برنامه اسکان بشر سازمان ملل و آوردن دانش عملی معماران به بحث‌های سیاست عمومی خبر داده است.
پیامی که امیرعلی منتجبی در خوشامدگویی خود منتقل کرد، اینکه باگا در تلاش است «با رفع معایب و مشکلات صنعت ساختمان، هم‌زمان فرصت‌سازی کند، از جمله از طریق روش‌های جدید تأمین مالی برای صنعت ساختمان و تولید مسکن، به حل معضلات کمک کند» را می‌توان پاسخی بومی به همین شعار جهانی دانست. در ایران، بحران مسکن با تورم، دشواری تأمین مالی در فضای تحریم، و ناکارآمدی فرآیندهای سنتی ساخت‌وساز در هم تنیده است.
بخش خصوصی به عنوان پلتفرم گفت‌وگو
شاید مهم‌ترین ویژگی این دورهمی نه در آنچه گفته شد، بلکه در این باشد که چه کسی آن را سازمان داد. دفتر یک توسعه دهنده املاک املاک به فضایی تبدیل شد که مقامات صنفی، رؤسای اسبق نظام مهندسی، استادان باسابقه و معماران عمل‌گرا در آن گرد هم آمدند. در ساختار حاکمیتی صنعت ساختمان ایران، نظام مهندسی ساختمان مدت‌هاست در تنشی مزمن با وزارت راه و شهرسازی قرار دارد. نامه سرگشاده قربانخانی به روشنی ماهیت این تنش را آشکار می‌کند: وقتی از نمایندگان صنف خواسته می‌شود در «حوزه‌هایی که قانون به نظام مهندسی واگذار کرده» سازش کنند، تعارض اجتناب‌ناپذیر می‌شود.در چنین بافتاری، یک توسعه دهنده خصوصی مانند باگا و مهندس امیرعلی منتجبی، در حال ایفای نقش میانجی غیررسمی است. با گرد هم آوردن کنشگرانی با مواضع متفاوت در یک موقعیت اجتماعی غیرتقابلی، شاید این شرکت در حال کاوش در امکانی برای «دیپلماسی صنفی» است، نه برای رسیدن به هیچ تصمیم رسمی، بلکه برای ایجاد کانال‌های ارتباطی نزدیک‌تر میان تصمیم‌گیران و مجریان. از اطلاعات عمومی برنمی‌آید که این دورهمی به تصمیم، بیانیه یا پیشنهاد سیاستی رسمی منجر شده باشد. خروجی این نشست تقویت روابط، تبادل اطلاعات، و باز نگه داشتن کانال گفت‌وگو در یک زیست‌بوم صنفی چندپاره. در طیف رویدادهای جهانی روز معمار، این دورهمی تهران شاید یک گره کوچک و خصوصی‌محور باشد. اما همین ویژگی غیررسمی و غیردولتی است که ممکن است انعطافی به آن بدهد که مجامع رسمی از آن بی‌بهره‌اند.
وقتی اتحادیه بین المللی معماران در صحنه جهانی بارسلونا فریاد «مسکن حق انسانی است» سر می‌دهد، در دفتری در تهران، معماران، مقامات صنفی و یک توسعه دهنده املاک در حال گفت‌وگویی بدون دستور جلسه و بدون میزبان رسمی درباره همان شعار هستند. فاصله میان این دو، جغرافیایی، نهادی، گفتمانی، دقیقاً همان شکافی است که صنعت ساختمان ایران باید پر کند. آنچه باگا انجام داد، شاید تنها ساختن پلی موقت و ساده بر روی این شکاف بود.
